صفحه اصلی جستار ملاک ها و موازین (شاخص های) پیشرفت علم
ملاک ها و موازین (شاخص های) پیشرفت علم مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل

1- پیشرفت یا توسعه علم (که گاهی هم با توسعه علمی اشتباه می شود) شرط اصلی توسعه اجتماعی، اقتصادی و تمدّنی است و به همین جهت ما نیز در یکی دو دهه اخیر به آن توجه کرده ایم. همه ما لزوم پیشرفت علم را پذیرفته ایم اما در معنی پیشرفت، اتفاق نظر نداریم و این اختلاف وقتی آشکار می شود که از ما درباره موازین و ملاک های پیشرفت علم بپرسند. البته همه کسانی که در کار مدیریت علم و پژوهش و توسعه مشغولند یا در این مسائل مهم پژوهش می کنند (اعم از اینکه درکی از قضیه داشته باشند یا از آن هیچ ندانند)، فهرستی از ملاک ها و شاخص ها برای تعیین درجه و میزان توسعه و پیشرفت علم در نظر می گیرند اما وقتی می خواهند نتیجه گیری کنند، بیشترین توجه و اعتبار را به کمّی ترین ملاک ها می-دهند و حتی از میان ملاک های کمّی آن را بر می گزینند که زودتر و آسان تر بتوان به آن دسترسی پیدا کرد.

2- وقتی اصطلاح و تعبیر تولید علم در زبان ها افتاد، من آن را مناسب و بجا ندیدم و وقتی نظرم را گفتم، تذکر دادند که اصطلاح اهمیت ندارد بخصوص که متصدیان سیاست علم هم آن را پذیرفته اند و دائماً بکار می برند پس این مخالفت تو، مخالفت با درک همگانی از علم است. گفتم اینهمه را که می گویی، می دانم اما در فلسفه خوانده ام که تعابیر ایجاد و ابداع و خلق و جعل و انشاء و صنع و تولید، مترادف نیستند و هر یک را بجای دیگری بکار نمی توان برد. مخاطب من طوری با گفته برخورد کرد که گویی من می خواهم مسئله کنونی توسعه و پیشرفت علم را با فلسفه اسلامی و روح قرون وسطائی حل کنم. گفت تو بجای تولید علم هر اصطلاحی را که مناسب می دانی، بگو و بنویس. دیگران هم کار خودشان را می کنند. گفتم مهم همین است که دیگران کار خودشان را می کنند و به ملاحظات انتقادی هیچ توجهی ندارند (اینکه هیچ توجهی به ملاحظات انتقادی نشود، نشانه بدی برای تفکر است). گفت حالا خودمانیم، چه ضرر دارد که از تولید علم بگوییم؟ گفتم من از سود و زیان نمی گویم. وقتی از تولید علم می گویم و همّ خود را بر تولید بیشتر علم متمرکز می کنم، بی تردید به بعضی نتایج و فوائد می رسیم اما این امکان هم وجود دارد که پیشرفت علم را با تولید بیشتر مقاله اشتباه کنیم. من با لفظ تولید علم مخالفتی ندارم. ترسم اینست که تولید مقاله را تمام پیشرفت بدانیم و  تمام همّ خود را مصروف افزایش تعداد مقالات و پرداختن به شرایط صوری و ظاهری و تشریفاتی چاپ و انتشار آنها کنیم. پیشرفت علم با تولید علم یکی نیست. اگر لفظ تولید را با مسامحه بپذیریم، تولید در ضمن پیشرفت صورت می گیرد و معمولاً حاصل و نتیجه پیشرفت است. در راهی که می رویم نباید از نتیجه غافل باشیم اما اگر صرفاً نظر به نتیجه داشته باشیم، از راه می مانیم و به مقصد نمی رسیم.

3- شاخص ها و ملاک های پیشرفت علم همه از نتایج پیشرفت علم انتزاع  شده اند. در قرن نوزدهم که علم پیشرفت می کرد، برنامه ریزی برای پیشرفت مطرح نبود و کسی هم از ملاک-ها و شاخص های پیشرفت نمی گفت. وقتی علم پیشرفت کرد و جهان توسعه نیافته ناگزیر به فکر برنامه ریزی توسعه افتاد و دانست و پذیرفت که باید در راه توسعه علم قدمی بردارد، می-بایست شاخص هایی در نقشه راه قرار گیرد تا معلوم باشد که رونده راه در کدام مرحله است پس این شاخص ها از گذشته تاریخ علم در غرب اخذ شده است بعبارت دیگر علم در ابتدا با شاخص و برنامه ریزی پیشرفت نکرده است بلکه مردم و اقوامی که می خواهند راه رفته علم را بپیمایند، می توانند و باید اگر به تاریخ علم رجوع نمی کنند لااقل وضع علم در جهان پیشرفته و آثار فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی آن را در نظر آورند و ناگزیر پیشرفت علم را به مجموعه ای از نتایج غالباً صوری (که می تواند عنوان شاخص و ملاک به خود بگیرد) تحویل کنند. ظاهرترین وجه پیشرفت علم را در کتاب و مقاله و مدرسه و دانشگاه می توان دید. کشوری که در علم پیشرفته است، صاحب کتاب ها و مقالات علمی بیشتری است و پژوهشگر و استاد و دانشجو هم به اندازه کافی دارد اما این کشور اگر پیشرفت کرده است نه بدان جهت است که برای افزایش تعداد مقاله و تکثیر جمعیت استاد و دانشجو کوشیده باشد بلکه برعکس بر اثر پدید آمدن روحیه اهتمام به علم، تعداد کتب و مقالات و دانشمندان و علاقمندان به علم افزایش پیدا کرده است اما اگر گمان کنند که کوشش برای بالابردن آمار مقالات و افزایش تعداد دانشجو و استاد (که در حد خود کوشش لازم و مغتنمی است) تدبیر اصلی و ضامن ضروری پیشرفت علم است، خدمت چندانی نمی توانند به علم بکنند.

4- بلافاصله از ترس سوءتفاهم که احتمالش بسیار زیاد است بگویم که سیاست افزایش تعداد مقالات را باید ادامه داد و دانشمندان را به پژوهش و مقاله نویسی فراخواند و تشویق کرد اما این سیاست درست یا ضروری، جزء کوچک و یک امر فرعی در سیاست توسعه و پیشبرد علم است. نه اینکه عین توسعه علم تمام وظیفه دانشگاهیان و اهل علم باشد. افزایش کمّی و آماری مقالات از جمله علائم پیشرفت علم است و پیداست که مقصود از توسعه دانش، تولید و تکثیر علائم نیست. در سال های اخیر دیده ایم که برای افزایش آمار مقالات، مقاله-سازی و سرقت علم و تقلب از طریق تغییر عنوان مقاله یا جابجا کردن بعضی مطالب مقالات و . . . نیز اتفاق افتاده است. این امر نتیجه وارونه نگری است یعنی وقتی نتیجه با اصل اشتباه می شود، در روح و اندیشه سستی راه می یابد و شاید مایه ضعف علم و اخلاق شود. چشم که چیزها را درست نبیند دست هم نمی تواند به درستی آنها را دریابد و به کار برد. اینها را که می گفتم به چهره دوستم نگاه نمی کردم. اینجا ناگهان چشمم به چشمش افتاد. دیدم با بهت دارد به من نگاه می کند. گفتم چه شده است؟ آدم ندیده ای یا سخن اندیشیده نشنیده ای؟ گفت اینها به درد کلاس درس فلسفه می خورد. گفتم در همه کلاس ها چیزهایی یاد می-گیریم اما در کلاس فلسفه درمی یابیم که کی هستیم و چه می توانیم بکنیم و اکنون چه می کنیم و . . . درست گفتی، آنچه گفتم مناسب کلاس فلسفه است و البته هرکسی که راه می جوید، باید از فلسفه بجوید. گفت حرفی بزن که بتوان به آن عمل کرد. چون و چرا کردن و بحث و نقد چه فایده دارد؟ اگر راست می گویی بگو که برای پیشرفت علم چه کنیم؟ گفتم اشکال کار تو اینست که گمان می کنی دستوراتی وجود دارد که می توان آنها را بصورت صریح و روشن انشا کرد و به دست هرکس و هر مقامی داد تا آن را اجرا کند. گفت اگر این دستورالعمل ها وجود ندارد و دانشگاهیان به سخن متصدیان علم کشور گوش نمی کنند و دولت ها نمی توانند دستورالعمل های محققان و پژوهندگان و کارشناسان را اجرا کنند، پس برنامه ریزی چه معنایی می تواند داشته باشد؟ گفتم گاهی آدم های عامی هم اگر از هوش (IQ) کافی بهره مند باشند، حرف های درست می زنند و اشکال های موجه به سخن دیگران وارد می کنند. گفت اگر من که سی سال تحصیل و پژوهش کرده ام عامی باشم، بگوئید که غیرعامی کیست؟ گفتم جای این بحث اینجا نیست. فقط اشاره می کنم که عامی بودن عیب نیست. به نظر من هرکس که فهمش در حدّ فهم همگان است و سخنان همگانی را می-پسندد و می گوید عامی است و البته اگر این عامی با فکر و نظر مخالف باشد و مخالفت کند، درس خواندنش بر درس نخواندن فضیلت ندارد. پژوهشگر و دانشمند اگر نمی خواهد او را عامی بخوانند بهتر است در حوزه تخصص خود کار کند و در کاری که به او مربوط نیست، وارد نشود. یک مهندس وقتی مثلاً بی اینکه بهره ای از جامعه شناسی و پزشکی داشته باشد به این علوم می پردازد، عامی است و البته اگر به مهندسی مشغول باشد، در جای خاص خویش قرار دارد و در زمره خواصّ محسوب می شود. جنابعالی هم در رشته تخصّص خود ممتازید اما چون درباره شرایط رشد و پیشرفت علم و توسعه اجتماعی-اقتصادی بصیرت و اطلاعی ندارید و تأمّلی نکرده اید، بهتر است که در این باره اظهارنظر نکنید و پیداست که اگر اظهارنظر کنید، نظر شما با نظر یک آدم عامی تفاوتی ندارد و در این مورد شما هم عامی هستید. از این سخن تلخ آزرده شد. در مقام عذرخواهی گفتم:

مسکین چکند حنظل اگر تلخ نگوید            پرورده این باغ نه پرورده خویشم

5- گفتم من چهل سال است که در این باب حرف هایی دارم که به آن گوش نمی دهند و چگونه گوش بدهند. من هم آزرده گفتن های بی حاصل خویشم. دو آزرده خاطر باید به سخن یکدیگر گوش بدهند پس گوش کن ببین که من آراء همگانی در مورد علم و سیاست های سطحی آموزش و پژوهش را نفی و انکار نمی کنم. من هم نوشتن و چاپ کردن مقاله و افزایش بودجه آموزش و پژوهش را ضروری می دانم و همکاری های علمی منطقه ای و جهانی را مثل همه دانشگاهیان غنیمت می شمارم اما در مورد شاخص ها و ملاک های پیشرفت علم، نظری ورای نظر شایع دارم. ما معمولاً از دو موضع به علم و پیشرفت آن نظر می کنیم. اگر از درون جهان علم به آن نظر کنیم، پیشرفت و رکود را به آزمایش درمی یابیم. در این وضع اگر احیاناً در جستجوی شاخص و ملاک برآئیم، به دو شاخص عمده می رسیم. علم هایی هستند که باید بسیار زود بصورت تکنولوژی متحقق شوند. از اوصاف جهان دانش مدار هم همین پیوستگی و یگانگی دانش و تکنولوژی است اما علم های کم و بیش نظری هم هنوز وجود دارند. این علم ها باید در نظر دانشمندان مهم و قابل اعتنا باشند پس دو شاخصی که گفتم عبارتند از 1- پاسخگویی به نیاز جامعه در سیر پیشرفت کلی و 2- تصدیق و پذیرش پژوهش ها و مقالات توسط جامعه علمی ملّی و جهانی. اگر با این دو شاخص علم را در مرتبه مناسب دیدیم، نگران تعداد مقاله و استاد و دانشجو و بودجه و . . . نباشیم. اینها خود به تبع حاصل می شوند اما وقتی از بیرون به علم نظر می کنیم و شاخص های پیشرفت را می جوییم، ناگزیر باید به علم گذشته و علمی که در جای دیگر متحقق شده است، نگاه کنیم و ببینیم جامعه برخوردار از علم چه اوصاف و صفاتی دارد که ما هم در پی آن اوصاف و صفات برویم. جامعه توسعه یافته که در علم پیشرفت کرده است، کتاب و مقاله بسیار چاپ می کند و برای پژوهش ها بودجه کافی تخصیص می دهد. آموزش دانشگاهی و پیش از دانشگاه را توسعه داده است. عده کثیری به تدریش و پژوهش مشغولند. صنعت و کشاورزی و سازمان اداری و بازار و مدرسه مسائل خود را کم و بیش با رجوع به پژوهش ها حلّ و فصل می کنند. تکنولوژی با پیشرفت علم به سرعت توسعه می یابد و . . . ما هم برای رسیدن به همین اوضاع برنامه ریزی می کنیم و می خواهیم بر وفق شاخص های علم در جامعه توسعه یافته پیشرفت کنیم.

6- در این راه مشکلات و موانعی هست. گاهی گمان می کنیم که اگر تعداد مقالات دو برابر شود، علم دو برابر پیشرفت کرده است یا بصرف افزایش بودجه پژوهش، علم رونق می گیرد و . . . این کارها باید بشود اما علم باید از درون جامعه بجوشد و انگیزه اش در وجود دانشمندان و مراکز علمی باشد. وجود انگیزه های خارجی بی اثر نیست و حتی گاهی به استقرار جامعه علم می انجامد و این در صورتی است که بدانیم تأسیس دانشگاه و پژوهشگاه و تخصیص بودجه کافی برای آموزش و پژوهش و . . . شرط لازم پیشرفت علم است اما اینها همیشه کافی نیست. اگر جوشش از درون نباشد، حداکثر یک جامعه شبیه به جامعه علم پدید می آید. سرمایه علمی و وجود دانشمندان و دانشگاه ها و مراکز علمی و انتشار کتب و مقالات و تخصیص بودجه کافی برای پژوهش و همکاری های علمی بین المللی از نتایج بسط و پیشرفت علمند. اینها مظاهر علمند و با علم بوجود می آیند نه اینکه بصرف کوشش در تحقق این آثار و مظاهر، توسعه علم صورت گیرد. علم مثل فکر که سیر به مبادی و اصول و از آنجا به مراد و نتیجه است، باید مبانی استوار داشته باشد و از مبانی و مبادی فکری و اخلاقی و مادّی به نتایج و آثار برسد. مظاهر و آثار را بی اهمیت ندانیم اما آثار و مظاهر باید باطن داشته باشند تا پایدار شوند.

7- دوست مخاطب، دیگر به چشم حیرت به من نگاه نمی کرد اما پیدا بود که گوش شنیدن سخن مرا ندارد چنانکه گفت بفرض اینکه سخنان تو درست باشد، چون متضمن هیچ دستورالعملی نیست، مشکلی را نمی گشاید و شاید مایه یأس و حرمان شود. ما راهی جز توسعه مراکز علمی و افزایش بودجه پژوهش و چاپ و انتشار هرچه بیشتر مقاله و کتاب نداریم. گفتم سخن من منافاتی با توسعه مراکز علمی و کوشش در نوشتن و انتشار مقالات ندارد پس این راهها را بپیمائیم اما بدانیم که علاوه بر این راهها، راه های دیگری هم می توان و باید گشود اما در مورد یأس و بدبینی توجه باید کرد که ما در مدتی قریب به صد سال گمان کردیم که علم را مانند کالا می خریم و صاحب آن می شویم. در دهه های اخیر هم بر طرح مکانیکی برنامه پیشرفت علم اصرار ورزیدیم. نگران باشیم که مبادا شکست این برنامه ها موجب یأس شود. اتفاقاً سخن من راهگشا و امیدبخش است. من که نمی گویم مدرسه و دانشگاه نسازیم و مقاله ننویسیم بلکه می گویم در مدرسه درسی بخوانیم که جای آن در جامعه و زندگی ما خالی است و فرزندانمان را به وجد می آورد و مقاله ای بنویسیم که فایده-اش هم به کشور و هم به جهان علم برسد وگرنه مقاله نوشتن (برای نوشتن) و پژوهش کردن بدون برنامه، نشانه بی اعتمادی و بی اعتقادی به علم و تقلید نسنجیده از دیگران است. گفت تقلید کارهای خوب دیگران چه عیبی دارد؟ گفتم کسی که خوب و خوبی را تشخیص می دهد، دیگر مقلد نیست. اتفاقاً کوشش من هم اینست که ببینیم و بدانیم خوب چیست و راه درست کدام است. اگر دو کلمه ای که من می گویم به طرح توسعه کمّی علم و پژوهش پیوسته شود، نه فقط نومیدی پدید نمی آید بلکه طرح و سیاست به نتیجه می رسد. از این دو کلمه یکی حکمت جاویدان تقریباً از یاد رفته است که حاصل اصرار در مرادجویی را بی-مرادی می داند.

جمله بی مرادیت از طلب مراد توست               ورنه همه مرادها همچو نثار آیدت

در سیستم علم هم به صرف نتایج، آنهم نتایج صوری اکتفا نباید کرد بلکه به ورود علم در نظم زندگی باید اندیشید. کلمه دوم درک مقام و جایگاه علم و ترتیب اهم و مهم در پژوهش هاست. آیا اینها را غیرعملی می دانید؟ اگر چنین است دیگر امید چه جایی دارد؟ اگر می گویید تعلق خاطر به علم رسیدنی و بدست آوردنی نیست و نیازمان به علم را هم نمی توانیم بشناسیم، پس علم را رها کنیم. گفت نه چنین نمی گویم اما اجرای کارهای آسان تر را موکول به کار دشوار نکنیم. گفتم درست می گوئید بشرط اینکه سخنتان پوششی برای اکتفا به کارهای آسان و فراموش کردن کارهای عمده نباشد. اتفاقاً آنچه گفتم برای مردمی که طالب علمند، دشوار نیست. کافی است که پژوهشگر مسئله-ای داشته باشد تا طالب علم شود. اگر در سال های اخیر در پزشکی و بیوتکنولوژی و نانوتکنولوژی پژوهش های درخور و قابل اعتنا شده است، صرفاً بر اثر طرح درست مسئله بوده است. علم با پرسش و طلب جان می گیرد و پیش می رود. شاخص عمده و اساسی پیشرفت علم هم همین پرسش داشتن و طلب کردن است.

آب کم جو تشنگی آور به دست                تا بجوشد آبت از بالا و پست

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی