صفحه اصلی مقاله سرمقاله شماره بیست و نهم نشریه فرهنگستان علوم. اسفند 1387
سرمقاله شماره بیست و نهم نشریه فرهنگستان علوم. اسفند 1387 مشاهده در قالب PDF چاپ

اگر فلسفه نبود، علم کنونی هم نبود

یک روز که در مجلس جمعی از استادان علوم انسانی و اجتماعی سخن می گفتم، یکی از حاضران پس از پایان سخن بی مقدمه پرسید چرا فیلسوفان منفورند؟ پرسش تلخ و زمخت بود و اگر آن را از کسی بپرسند که عمر خود را صرف فلسفه کرده است، شاید خلاف ادب و نزاکت هم باشد، ولی من طرح پرسش را عادی و معمولی تلقی کردم و عکس العملم طبیعی بود. پنهان و انکار نمی کنم که انتظار طرح چنین پرسشی نداشتم. به خصوص که هیچ وجهی و مناسبتی هم برای آن  نمی دیدم، ولی به هر حال کسی پرسیده بود که چرا فیلسوفان منفورند و من می بایست یا سؤال را بی وجه بدانم یا وجه منفور بودن را ذکر کنم. وضع سومی هم می توانست پیش آید و آن اینکه حاضران از من عذرخواهی کنند و بخواهند آن را نشنیده بگیرم ولی نه حاضران از من عذرخواهی کردند و نه پرسش کننده از طرح پرسش پشیمان و شرمسار بود. گویی هیچ یک از حاضران پرسش را بی جا نمی دانستند. من هم در موافقت با حاضران قبول کردم که فیلسوفان منفورند و گفتم وقتی می گوییم فیلسوفان منفورند، باید ببینیم آنها چه کرده اند یا چه گفته اند که نفرت مردمان را خریده اند. اگر سخنان دشوار گفته اند حقشان نباید نفرت باشد. چنانکه دانشمندان هم مطالب دشوار دارند و زبان علم هم زبان عامه مردم نیست. پس برای اینکه فیلسوفان منفور باشند باید چیزی یا چیزهایی گفته باشند و بگویند که به ما بربخورد و مایه آزردگی شود. من سقراط را به عنوان مثال ذکر کردم. سقراط را آتنیان کشتند. گمان نکنیم که اشرار  و اراذل و اوباش آتن کمر به قتل سقراط بسته بودند، بلکه این دموکراسی آتن و نمایندگان مورد اعتماد و مقبول مردم آنجا بودند که ادعانامه نوشتند و فیلسوف را  به دادگاه فراخواندند و او را به اعدام محکوم کردند و با زهر شوکران کشتند. سقراط در دادگاه در بیان اینکه چرا او را محاکمه می-کنند خود را خرمگس مردم آتن خواند و اعتراف کرد که مثل خرمگس به مردم نیش می زند، ولی گفت می بینم که این مردم، غافل از خطری که بنیاد زندگیشان را تهدید می کند در مسیر سیل و طوفان خوابیده اند. من با زبان به آنها نیش می زنم که بیدار شوند، اما آنها بدخواب و آشفته و عصبانی می شوند و مرا دشمن خود می شمارند. سقراط به پرسش همکار من پاسخ داده-است. من می توانستم سخن سقراط را به زبان تلخ تر و زمخت تر از زبان پرسش بگویم، اما مقام، مقام بحث بود. پس گفتم فلسفه می تواند به ما بیاموزد که مثلاً چه ادعاهای واهی و بیهوده داریم و چه بسیار چیزها را نمی دانیم و نمی دانیم که نمی دانیم. یا از ادای چه کارهایی ناتوانیم بی آنکه از ناتوانی خود خبر داشته باشیم. حتی پرسش از دانایی و نادانی و توانایی و ناتوانی را بی جا می-دانیم و از آن می گریزیم. همکار من شاید احساس کرده بود که در لابلای گفتار و در ناگفته هایم اشاره ای به ناتوانی ها و نادانی هایمان مضمر است و پیداست که دوست نمی داریم ما را نادان و ناتوان بخوانند. پاسخ من در حقیقت  تلخ تر از پرسش بود، زیرا او گفته بود فیلسوفان منفورند و من پاسخ داده بودم که این جاهلانند که از فیلسوفان نفرت دارند، اما من پاسخ تلخ را در لفافه ادب و نقل قول از مقبول ترین و گرامی ترین مردمان پوشیده بودم. خوشبختانه یا بدبختانه اکنون فلسفه ای که آیینه ای پیش روی ما بگذارد و نحوة وجود ما را نشان دهد، نداریم و البته از هیچ حیث نگران وضع درک و فهم و توانایی و ناتوانایی خود نیستیم. یعنی هنوز به نظر نمی رسد که فلسفه برای ما خطری داشته باشد و اخلالی در کارها که البته بی خلل هم نیست، پدید آورد، ولی نکتة خارق اجماع و در ظاهر متضمن تعارض این است که فلسفه (نه به معنی عام تفکر بلکه به معنی اصطلاحی که پرسش از ماهیت چیزهاست) از ابتدای ظهورش به سیاست تعلق شدید داشته است تا آنجا که سیاست را می توان نه فقط فصلی از فلسفه بلکه شأنی از آن دانست. مع هذا از همان زمان آغاز فلسفه، اهل سیاست به آن با چشم احتیاط نگاه کرده اند و بسیاری از آنان  فلسفه را دشمن داشته و با آن دشمنی کرده اند و اولین ظهور تاریخی این دشمنی  هم محاکمه و اعدام سقراط بود. اکنون نمی خواهم در بیان وجه یا وجوه این کدورت و اختلاف وارد شوم. مهم این است که فلسفه و سیاست به هم بسته اند. فیلسوف و سیاستمدار هر نظری که به سیاست و فلسفه داشته باشند، چون همسفر و همراهند. این فرصت همراهی را باید غنیمت شمرند و مخصوصاً بدانند که اگر سودی از این همراهی حاصل شود این سود نصیب سیاست می شود، زیرا فلسفه و فیلسوف کمتر قابلیت و استعداد برخورداری و بهره مندی از سود دارند. ما نمی دانیم و نمی توانیم تصور کنیم که چه چیز به فلسفه و اهل فلسفه سود می رساند و این سود رسانی چگونه است.

کشور اکنون در راه توسعة علم و پژوهش قرار گرفته است و این راه را باید با چشم باز و با اطلاع از پستی و بلندی ها و پیچ و خم ها و منازل سفر بپیماید. آشنایان این راه و محققان این وادی صاحبنظران علوم انسانی و فیلسوفانند. اگر از آنها راه نمی جوییم لااقل از اطلاعاتی که دارند استفاده کنیم. مگر نه اینکه مدام از اطلاع رسانی می گوییم و الفاظ علم و نظریه و پژوهش، پیوسته در زبان ما می گردد. اگر شناختن و پذیرفتن فلسفه به عنوان راهدان و ره آموز توقع زیادی باشد، این را بپذیریم که لااقل می تواند معانی علم و نظریه و تجربه و روش و . . . را بیاموزد یا روشن کند. ما که این همه از علوم انسانی و علوم طبیعی و تکنیک حرف می زنیم و دربارة اهمیت هر یک احیاناً داد سخن می دهیم، خوب است که معنی هر یک از اینها را دقیق تر بدانیم. من از مطلعان و مشاهیر دانشمندان شنیده ام که گفته اند احکام و آراء فلسفه باید علمی باشد و اگر نباشد اعتبار ندارد. غافل از اینکه فلسفه، علم ( به معنی جدید) نیست و احکام آن با احکام علمی تفاوت ماهوی و درجاتی دارد و به این جهت آنها را نمی توان با هم قیاس کرد. هیچ حکم علمی فلسفی نیست و هیچ حکم فلسفی نمی تواند علمی به معنی خاص باشد. فلسفة علمی چیزی شبیه به دایرة پنج ضلعی است. فلسفه حدّ علوم را تعیین می کند و همة کسانی که به کار علم و پژوهش مشغولند، باید این حدود را بشناسند. در مجالس رسمی و در مقالات و گفتارها و طرح ها و آیین نامه ها وقتی مثلاً از علم و پژوهش می گویند، حد علوم و مخصوصاً علوم انسانی متأسفانه معلوم نیست و گاهی که اصطلاحات را تعریف می کنند، مطالب غیردقیق و خطابی و از قبیل مشهورات است. چنانکه ادبیات و اخلاق و فقه و عرفان و فلسفه و جامعه  شناسی و اقتصاد و روان شناسی و . . . را در عداد علوم انسانی ذکر می کنند. این تلقی نادرست نیست، اما میان ادبیات و فقه و تاریخ و اقتصاد از یکسو و علوم دقیقه و فنون مهندسی از سوی دیگر دیواری می کشد که گذشتن از آن بسیار دشوار است و علومی را در کنار هم قرار می دهد که از حیث مبادی و اصول و روش و مقصود اختلاف بنیادی دارند. متقدمان، علم را به نظری و عملی تقسیم می کردند. در نظر آنان علم نظری دانستن چیزهاست، چنانکه هستند و علم عملی انجام دادن درست کارهاست. در دورة جدید این تقسیم را کنار گذاشته اند، چنانکه آنچه در قدیم علم عملی خوانده می شد، دیگر علم دانسته نمی شود و اگر به آنها علم اطلاق شود به حکم شهرت یا بر سبیل مسامحه است. یعنی علم به معنی عام لفظ در زبان عامه منظور شده است. نظر و نظری هم دیگر معنی قدیم ندارد، صرفنظر از تغییر و تحولی که در معنی کلمات و اصطلاحات پدید آمده است. علوم انسانی با اوصافی شناخته می شود که نه فقط معنی آنها روشن نیست، بلکه اساس و مبنایی هم برای آنها نمی توان پیدا کرد. چنانکه مثلاً علوم انسانی را علم ارزش ها می دانند و این علوم را در اصل و اساس با علوم دیگر متفاوت می انگارند و می گویند که این علوم بر مبنای غیر الهی بنا شده است. این هم نادرست نیست، ولی می توان و باید پرسید که مگر علوم دیگر مبنای الهی دارند؟ هیچ یک از علوم جدید مبنای الهی ندارند، امّا اگر علم را بخشش الهی بدانیم هیچ تفاوتی میان علوم انسانی و دیگر علوم نیست. حتی می توانیم بگوییم همة موجودات از این حیث با علم شریکند.

سراسر بخشش جانان طریق لطف و احسان بود                               اگر تسبیح می فرمود اگر زنّار می آورد

اما وقتی می گوییم علوم انسانی جدید مبنای غیر الهی دارد و این علوم را در کنار فقه و شعر و عرفان و کلام می گذاریم، جمع ناجور و ناهمواری را گرد می آوریم. البته این ناهمواری در مباحث علم کلام و زبان شناسی و فقه و جمعیت شناسی آشکار نیست، اما به محض اینکه به برنامه بیندیشیم دچار تکلف می شویم. طراحان برنامه ریزی آموزش دانشگاهی این معنی را اجمالاً می-دانسته اند که درسهای فقه و فلسفه و کلام اسلامی را در برنامة دانشکده های علوم انسانی و اجتماعی قرار نداده اند. مطلب مهم در این باب این است که علم به معنی جدید آن هر چه باشد ابژکتیو است ( ابژکتیو جای نظری در اصطلاح متقدمان را گرفته است) و به احکام علم باید با رعایت قواعد روش رسید. به عبارت دیگر احکام علمی، احکام خبری است که از طریق پژوهش در دایرة علم وارد می شود. ولی در اخلاق و فقه و ادبیات حکم خبری نداریم و در عرفان و فلسفه روش علمی به کار نمی آید و ابژکتیویته وجهی ندارد (مگر اینکه بخواهیم تاریخ فلسفه و ادبیات و عرفان بنویسیم). پس اینها را چگونه علم بدانیم؟ وقتی علم هایی را کنار هم می گذاریم که هم از نظر مبانی و هم از حیث روش و غایت و نوع حکم با هم تفاوت دارند، وحدتی پدید نمی آید که نام واحد به آن اطلاق شود. توجه به این معانی ما را دلالت می کند که مقام و مرتبة هر یک از علوم را بشناسیم. من نمی گویم که به همة سخنان فلسفه حتی آنهایی که به مراتب و میزان درک و فهم و توانایی و امکان های علم و عمل و دایرة قدرت و اختیار ما راجع است، گوش بدهیم. آنجا که فلسفه، دانسته ها و داشته های ما را به حساب نمی آورد و غرور ما را به چیزی نمی گیرد، به آن وقع نگذاریم و حتی از آن بیزار باشیم، اما مصلحت نیست که از درس های ساده و مفید و آسان آن رو بگردانیم. شاید وجه این رو گرداندن این باشد که معمولاً نمی دانند که فلسفه چیست و در آن چه مباحثی مطرح می شود. یعنی خبر ندارند که مثلاً تعریف و تعیین حدود علم و طبقه بندی علوم در فلسفه می آید. من بارها در مجالسی حضور داشته ام که حاضران دربارة علم و تقسیم علوم و روش و حقیقت علمی بحث ها کرده اند و حرفهای خوب و درست یا سطحی و مشهور زده اند و من هم چیزی نگفته ام. گمان می کنم که اگر آنها می دانستند که این مسائل و مباحث در فلسفه آمده است لااقل نظر شخص فلسفه خواندة حاضر در مجلس را می-پرسیدند. در اینجا قصد تبلیغ فلسفه و اثبات اهمیت آن در میان نیست و  حتی از بی اعتنایی به آن شکوه نمی  کنم. من این وضع را در تاریخ دوهزار و پانصد سالة فلسفه بازشناخته ام و از پنجاه سال پیش تا کنون آن را در کار و بار خود و عکس العمل دیگران نسبت به فلسفه آزموده ام و اکنون دیگر نگران بیزاری مردمان و حتی دانشمندان از فلسفه هم نیستم، اما می گویم وقتی سیاست علم و پژوهش را تدوین می کنیم اولین قدم باید این باشد که معنی یا معانی علم و تحقیق و پژوهش و روش علمی را بدانیم و مراتب و تفاوت ها و اقسام علوم را بشناسیم.

پیداست که وقتی گفته می شود عرفان و فلسفه علم نیست، شأن آنها ناچیز گرفته نشده-است. علم به معنی جدید آن تاریخی دارد که چندان قدیم نیست. این علم گرچه نحوی ارتباط با علم قرون وسطی و علم اسلامی و یونانی دارد، صورت کامل شده و تکامل یافتة آنها نیست. علم زمان ما در قیاس با علم قدیم از سنخ دیگری است و به این جهت مطاوی کتب اخلاق نیکوماک ارسطو و تطهیرالاعراق ابن مسکویه و اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی و اخلاق جلالی جلال الدین دوانی و آثار گرانبهای اخلاقی ملا مهدی نراقی و ملا احمد نراقی و حتی مقدمه کتاب العبر ابن خلدون را از سنخ مطالب علوم اجتماعی به معنی امروزی لفظ نباید دانست. فلسفه نه فقط حد علوم و از جمله علوم اجتماعی را به ما می آموزد، بلکه شرایط پیدایش و پیشرفت علم را نشان می دهد و به این جهت می تواند ما را در برقرار کردن بهترین و مناسب ترین نسبت با علم یاری کند. فلسفه رقیب علوم نیست و در مسائل علوم وارد نمی شود و دخالت نمی کند. بیشتر دانشمندانی که با فلسفه مخالفت می کنند مخالفتشان ناشی از این گمان است که احکام فلسفه از سنخ احکام علمی است و درستی و نادرستی آن احکام با روش علمی باید سنجیده شود، ولی فلسفه از سنخ علوم نیست، بلکه ره آموز پیدایش و بسط علوم و برنامه ریزی آموزش و پژوهش و مدیریت علم و کاشف وحدت یا پیوستگی علم هاست و به این جهت به آن نیاز بی چون و چرا داریم. فلسفه در زبان اصلی به معنی همنوایی با دانایی و تعلق خاطر به آن است. این همنوایی و دوستی را غنیمت شمریم و مبادا که انبوهی و تیرگی غبار کدورت زمانه، امکان دور اندیشی را از ما سلب کند. فلسفه و حکمت صرف نامهای محترم و زیبا نیستند، بلکه پاسداری از حقیقت و کمال و حرمت ها و حقیقت های انسانی به آنها حرمت و زیبایی و عظمت بخشیده است. انکار نمی-توان کرد که دامنة جهل ما بسی پهناور تر از دامنة داناییمان است. فلسفه می تواند ما را به وسعت دامنة جهل متذکر سازد و جهل مرکّب را به جهل بسیط مبدل کند و این تحولی است که طلب علم و دوران های علمی با آن آغاز می شود. مختصر بگویم بی چراغ فلسفه راه آینده پیدا و گشوده نمی شود. اگر حکم مرا نمی پذیرید با هیچ دلیلی نمی توانید آن را رد کنید. یعنی لااقل محتمل است که سخن من درست باشد. پس با فلسفه دشمنی نکنیم و از آن بیزار نباشیم. این بیزاری در شأن اهل علم نیست. مخالفت با فلسفه ها و بحث با فیلسوفان مطلب دیگری است که در وقت دیگر باید به آن پرداخت.

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی