صفحه اصلی مقاله مقاله منتشر شده در شماره شصت وششم و شصت وهفتم سوره. دی و بهمن 1391
مقاله منتشر شده در شماره شصت وششم و شصت وهفتم سوره. دی و بهمن 1391 مشاهده در قالب PDF چاپ

فلسفه و پزشکی

در دوران قدیم یا لااقل در سنت پزشکی که از دوره یونانی آغاز شده است، بسیاری از پزشکان، فیلسوف یا اهل فلسفه بوده اند و فیلسوفانی هم که در پزشکی مقام بلند نداشته اند، با پزشکی آشنا بوده اند تا آنجا که می توان گفت در عالم اسلام تقریباً همه فیلسوفان پزشکی آموخته بودند و همه پزشکان فلسفه می دانستند هرچند که بعضی شهرتشان بیشتر در پزشکی است و بعضی دیگر بیشتر به عنوان فیلسوف شناخته می شوند چنانکه رازی پزشک فیلسوف بود و ابن سینا، فیلسوف پزشک. رازی کتاب فلسفه خود را سیرة الفلسفیه نامید و شاگردان و اخلافش به کتاب بزرگ پزشکی-اش نام مناسب الحاوی دادند اما ابن سینا کتاب طب خود را قانون نامید و به کتاب فلسفه اش نام شفا داد. بعد از ابن سینا گرچه میان طب و فلسفه جدایی قطعی نیفتاد اما این هر دو قدری تخصّصی شدند مع هذا تا چندی پیش به پزشک حکیم می گفتند و مطب پزشک را محکمه می خواندند. پزشک بودن فیلسوفان و فیلسوف بودن پزشکان یک امر اتفاقی نیست. همراهی فیلسوف و پزشک در جهان قدیم وجه روشنی داشته است. فیلسوف و پزشک جهان قدیم هر دو طبیعت شناس بودند. یکی بیشتر نظرش به عالم کبیر بود و دیگری به شأنی از عالم صغیر یعنی انسان، نظر داشت و چون بر این هر دو عالم یک قانون حاکم بود، فلسفه و پزشکی نمی توانستند از هم جدا باشند اما در دورة جدید گرچه توازی و تناسب طب و فلسفه کاملاً بر هم نخورد، صورت و وجه دیگری پیدا کرد. مقامی که انسان در فلسفة جدید دارد، غیر از مقام او در عالم قدیم و فلسفة قدیم است. پزشک عالم جدید هم در قیاس با پزشک جهان قدیم علمی متناسب با همین مقام دارد. مورخان معمولاً قرن هیجدهم را آغازگاه پزشکی جدید می دانند اما شاید در پزشکی دورة اسلامی یا لااقل در آثار مورخان نکاتی را به عنوان نشانه تغییر یا مقدمه ای برای تحول در علم پزشکی بتوان یافت. برای من این نکته ظاهراً منفی، بسیار مثبت و  مهم است که صاحبنظران در احصاء و طبقه بندی علوم با اینکه همگی اهمیت پزشکی را می دانسته اند، گاهی در طبقه بندی علوم نام پزشکی را نیاورده اند و حتی ابن سینا در مواردی که پزشکی را در جدول علوم آورده، آن را تحت عنوان علم حقیقی فرعی یا علم طبیعی فرعی قرار داده است. اینها همگی می دانسته اند که در زبان پیامبر گرامی اسلام (ص) و در آثار حکمت شرقی، پزشکی چه اعتباری داشته و خود نیز در مطاوی سخنان خود این شأن و مقام را تصدیق کرده اند اما اهمیتی که یونانیان به تئوریا و علم نظری می داده اند، حکم در باب علم پزشکی و تعیین مقام آن را نه در عمل و زندگی بلکه در مباحث نظری دشوار کرده و موجب پیدایش نوعی دوگانگی شده است. در یونان، بقراط و جالینوس مقام بزرگ داشتند اما ارسطو وقتی علوم را احصا می کرد، نام پزشکی را نیاورد. در عالم اسلام هم کتابهای مهم پزشکی به یونانی ترجمه شد و حتی قسمت مهمی از اطلاعات ما از فلسفه یونانی از طریق جالینوس به دست آمده است و حنین بن اسحق و رازی و علی بن عباس اهوازی و ابن سینا نیز بقراط و جالینوس را استاد خود می دانسته اند اما در مورد مقام پزشکی چنانکه باید تأمّل نکرده اند. در این مقام نمی توان این مطلب را تفصیل داد و به این اشاره اکتفا باید کرد که پزشکی در گذشته علمی در میان علوم نظری و عملی بوده و همین وضع و صفت را در جهان متجدد نیز حفظ کرده است یعنی می توان آن را واسطه ای میان علوم ریاضی و طبیعی از یکسو و علوم انسانی از سوی دیگر تلقی کرد و احیاناً پشتوانه ای برای علوم انسانی خواند. دیروز پزشکی انسانی را می شناخت که نسخه کوچک عالم بود و اکنون با مطالعات بالینی و تشریحی و آسیب شناختی و تکنولوژیک انسانی را می شناسد و می شناساند که در میدان پژوهش علوم انسانی، به عنوان مأمور تغییر جهان ظاهر می شود. یکی از موارد نزدیکی و ارتباط میان پزشکی و علوم انسانی بده بستانی است که مخصوصاً در معنی سلامت میان پزشکان و ارباب علوم انسانی و مطالعات فرهنگی صورت می گیرد. در حقیقت پزشکی جدید و معاصر نه پزشکی انسان بطورکلی بلکه پزشکی انسان جدید است. این پزشکی نه فقط انسان جدید را می شناسد و می شناساند بلکه با نحوه وجود و زندگی این انسان تناسب دارد مع هذا در دوران جدید هم تعیین جایگاه پزشکی در میان علوم بسیار دشوار است و شاید همین دشواری موجب مجمل ماندن جایگاه علم پزشکی در آثار اهل فلسفه باشد. فارابی که در کتاب احصاء العلوم پزشکی را در عداد علوم قرار نداده است، در فصل علم مدنی، رئیس حکومت را با پزشک مقایسه کرده و تدبیر او در حلّ مشکلات را نظیر تدبیر پزشک در علاج بیماران دانسته است. ظاهراً قطب الدین شیرازی، طبیب بزرگ قرن هفتم هم در پی فارابی می-رفته که گفته است: طبیب و سیاستمدار هر دو متوسط و معتدل را استخراج و استنباط می کنند. یکی درغذاها و دواها و دیگری در اخلاق و کردار.

این تناسبی که میان پزشکی و فلسفه می بینیم، در حقیقت بازتاب اعتقاد به تناسب میان انسان و جهان است و در آنچه نقل کردیم، نظر گویندگان به طبیعت ثابت انسان و جهان ظاهر است. اعتقاد به یکی بودن سلامت با وضع طبیعی در نظر علی بن عباس اهوازی، دیگر پزشک بزرگ قرن چهارم، آنجا آشکار می شود که او به پزشکان سفارش می کند که درمان با غذا را مقدم بر درمان با دارو بدانند و در تجویز دارو هم، داروهای ساده را بر داروهای پیچیده ترجیح بدهند. این اشارات همه راجع به طب قدیم و در وصف ذات آن بود اما شاید مهمترین اشاره به تاریخی بودن پزشکی و قطع پیوند آن با مزاجها و طبیعت ثابت آدمی در اثر مهم ابن خلدون، مورخ و صاحبنظر تونسی (مغربی) قرن هشتم هجری، معروف به مقدّمه ابن خلدون، آمده باشد.

ابن خلدون در فصل بیست و نهم از بخش چهارم مقدمه آورده است که «صناعت پزشکی در پایتخت-ها و شهرهای بزرگ ضروری است، چه در آن اجتماعات به فوائد آن پی برده اند و ثمره آن عبارت است از حفظ صحّت تندرستان و دفع بیماری از بیماران به وسیله مداوا . . .» و نکته مهم اینکه اصل امراض در این کتاب یکسره از خوراک و غذا دانسته شده است. این صاحبنظر در فصل 19 بخش پنجم کتابش پزشکی را «صناعتی دانسته است که درباره انسان از لحاظ بیماری و تندرستی گفتگو می کند و دارنده این صناعت در حفظ تندرستی و بهبود بیماری به وسیله داروها و غذاها» می کوشد. در گفتار مردی که او را مؤسس علم جامعه شناسی و اولین فیلسوف تاریخ دانسته اند، دو نکته وجود دارد: یکی اینکه صناعت پزشکی در شهرهای بزرگ ضروری می شود و دیگر اینکه ثمره علم و صناعت پزشکی حفظ سلامت تندرستان و دفع بیماری از بیماران است، نکته دوم را فهم عادی به آسانی می-پذیرد و تصدیق می کند اما نکته اول ظاهراً جای چون و چرا دارد زیرا بیماری، شهر و روستا و اینجا و آنجا نمی شناسد و همه مردمان بیمار می شوند و نیاز به پزشک و پزشکی دارند. با یک نظر دیگر ممکن است قضیه معکوس شود یعنی بگویند حکم به ضرورت پزشکی در شهرهای بزرگ درست است و اگر چنین باشد پزشکی با تمدن و نحوه زندگی مردمان پیوند می یابد. در مورد نکته دیگر اگر پزشکی را با مسامحه علم سلامت و انسان سالم بدانیم، به آسانی نمی توانیم در مورد معنی سلامت و انسان سالم به توافق برسیم و مخصوصاً اختلاف میان متقدمان و متجددان در مورد معنی سلامت، مسلّم و محرز است. اگر معنی سلامت به تاریخ و به زمان مربوط است، وظیفه پزشکی تابع معنایی می شود که زمان به معانی و مفاهیم پزشکی می دهد و در همین جاست که میان فلسفه و پزشکی پیوندی پدید می آید. در جهان قدیم، پزشکان سلامت را هماهنگی طبیعی در وجود آدمی یا هماهنگی با طبیعت و طبیعی بودن و تعادل مزاج می دانستند در نتیجه مداوا و شفا هم بازگرداندن و بازگشت بیمار به وضع طبیعی بود اما در دوره جدید پزشک از طبیعت انسان و انسان طبیعی چشم برداشته و به انسان عادی و نرمال نظر دارد. به عبارت دیگر پزشکی قدیم، بیماری را در بر هم خوردن نظم طبیعی می دید ولی پزشکی جدید به انسان سالم نظر دارد و با تردید و دشواری مثال انسان سالم را در شرایط تاریخی حیات می جوید. وصف و واقعیّت انسان نرمال (بهنجار) در زمان ها و جامعه ها و در شرایط اقلیمی متفاوت، متفاوت است. ابن خلدون به صراحت انسان بهنجار را در مقابل انسان طبیعی قرار نداده است اما با منسوب کردن پزشکی به تمدن و زندگی شهری تا حدّی از نظر متقدمان در باب سلامت و بیماری عدول کرده است. در قرن هیجدهم میلادی که در اروپا تحول در پزشکی سرعت پیدا کرد، پزشکان فرانسوی تا آنجا پیش رفتند که بنا بر نقل و روایت میشل فوکو گفتند که هر چه شرایط اجتماعی پیچیده تر شود، پیوند بیماری با طبیعت انسان سست تر می شود، چنانکه تیسو در دو اثر خود به نام «رساله درباره سلامت مردم جهان» و «رساله اعصاب و بیماریهای عصبی» آورده است که مردم قبل از ظهور تمدن به ساده ترین بیماریها دچار می شدند و دهقانان و کارگران از ابتلا به بیماری های عصبی ناپایدار و پیچیده و به هم آمیخته معاف بودند. این نویسنده تا آنجا پیش می رود که پیچیده شدن شبکه های اجتماعی را موجب به خطر افتادن سلامت می داند. بعضی دیگر از این حد هم گذشتند و وظیفه پزشک را وظیفه سیاسی دانستند و گفتند مبارزه علیه بیماری باید با جنگ بر ضد حکومت بد آغاز شود و اگر پزشکی به لحاظ سیاسی کارآمد شود، دیگر به عنوان خاص پزشکی ضروری نخواهد بود. این معنی را باید در روشنائی تفکّر کلی قرن هیجدهم اروپا فهمید. اروپای قرن هیجدهم در رویای غلبه بر فقر و جنگ و بیماری و مرگ بود و پزشکی می بایست با بیماری و مرگ مقابله کند. طرح مقابله با مرگ مستلزم برداشتن نظر از بیماری به عنوان برهم خوردن تعادل مزاج و دیدن بیماری در آئینه مرگ بود. جهان جدید که طرح غلبه بر طبیعت و نظارت بر همه چیز را درافکنده بود، چشم به دورنمای صلح و سلامت داشت. در این چشم انداز، طرح بهداشت و سلامت عمومی اهمیت بسیار یافت و پیشرفت های بزرگ نصیب پزشکی شد. در دوره جدید دیگر بیماری علت مرگ نبود بلکه مرگ به بیماری و درمان اهمیت و معنی می داد. اگر در گذشته بیماری یک شرّ مابعد الطبیعی بود، اکنون در نسبت با مرگ منظور می شد. این تغییر تلقی نسبت به مرگ نه فقط شرط تجربه جدید پزشکی بود بلکه به عنوان وجهی از تفکّر جدید در قوام تجدد دخالت داشت. پزشکی بر عهده گرفته بود که لااقل مرگ را هرچه می تواند، به تأخیر اندازد. این تلقی با پیروی از روش تشریحی و آسیب شناختی ملازمت داشت. محمد بن زکریای رازی و علی بن عباس اهوازی و ابن سینا هم آزمایش و پژوهش می کردند اما پژوهش شان اگر صرفاً بالینی نبود، بیشتر بالینی بود. آنها بکلّی با آسیب شناسی بیگانه نبودند اما آسیب شناسی در مرکز توجه شان نبود. طبّ قدیم، طبّ نشانه ها و علائم بود و چنانکه گفتیم علائم بیماری، علائم برهم خوردن تعادل مزاج و عدول از طبیعت بود و پزشک وظیفه داشت تا این عدول و عدم تعادل را تدارک کند پس در حقیقت بیماری چیزی نبود که پزشک با آن مقابله کند و بر آن غالب آید زیرا بیماری امری عدمی بود. در پزشکی جدید بیماری هست و می توان آن را به روشنی دید و شناخت و بیان کرد. زبان پزشکی قدیم، زبان علائم بود به این جهت پزشک علاوه بر معاینات بالینی، می بایست به سخن بیمار گوش بدهد. این وضع رابطه خاصّ میان پزشک و بیمار را ایجاب می کرد. این پزشکی جای خود را از قرن هیجدهم و مخصوصاً در قرن نوزدهم به طب اندامها و آسیب ها و علل بیماریها داد که با تشریح آسیب شناختی، مناسبت تامّ داشت. اینکه آیا جهان کنونی هنوز در تاریخ پزشکی بیشائی قرار دارد یا مراحل دیگری را می گذراند، مطلبی است که مورخّان علم پزشکی باید به آن پاسخ دهند. آنچه در اینجا می توان گفت این است که اگر در طب بیشائی، نشانه ها دیگر زبان طبیعی بیماری نبود و اعتبار نشانه ها با فرض و حدس پزشک معین می شد، در پزشکی معاصر با رشد تکنولوژی پزشکی نشانه ها دیگر جائی ندارد و پزشک نه نشانه بلکه عین ضایعه یا روگرفت هایی از آن را در دسترس خود می یابد و رفع و دفع آن را بر عهده می گیرد. مراد از این اشارات بیان دو نکته بود. یکی اینکه جایگاه پزشکی در جهان کنونی عظیم تر از آنست که ما معمولاً با نیاز خود به پزشک و پزشکی درمی یابیم. پزشکی تنها متصدی بهداشت و درمان نیست بلکه به قول فوکو بیش از هر دانش دیگری به ساختار انسان شناختی و نظام علوم انسانی نزدیک است و می تواند به این علوم مدد برساند. نکته دوم اینکه تاریخ علم، تاریخ پیشرفت در یک خط مستقیم از طریق انباشتن معلومات و برف انبار کردن آنها نیست بلکه پژوهش های علمی در دورانهای متفاوت، در سایه اصول و قواعد و در حدود امکانهایی که با آن اصول و قواعد معین شده اند، صورت می گیرد. ممکن است مدت حکومت حدود و اصول و قواعد در یک دوران تاریخ علم کوتاه یا طولانی باشد اما بالاخره کسانی پیدا می شوند که رتبه اندیشه شان در حدود مرسوم قرار نمی گیرد و طرح نو در می-اندازند. پیداست که در ابتدا اهل علم زمان نظرشان را نمی پذیرند اما علم و نظر چیزی نیست که در برابر مخالف پا پس بگذارد پس بر اثر پدید آمدن طرح تازه، زمینه ای فراهم می شود که اعتبار حدود مستقر و مرسوم به تدریج کم و کمتر می شود تا از میان می رود و البته همه کس این ملغی شدن و تغییر اصول را درنمی یابد. گالیله و کپرنیک با فیزیک و نجوم قدیم چنین کاری کردند و بیشا اساس پزشکی جدید را گذاشت. پژوهشهایی که هم اکنون در پزشکی و در هر علم دیگر صورت می گیرد، در محدوده اصول و قواعد و راهبردهایی است که در فلسفه معین شده است. در حقیقت ارتباط میان فلسفه و علم از طریق همین حدود و مبانی و راهبردها برقرار می شود. فلسفه و علم معمولاً تأثیر و تأثّر مستقیم بر یکدیگر ندارند. اثری که فیلسوف می گذارد، کلّی تر و فراگیرتر است چنانکه بعضی دانشمندان فیلسوف تأثیر فلسفی شان بر تحوّل علم بیشتر بوده است. اثری که کپرنیک در علم گذاشت، معلوم است اما کمتر توجه می شود که او علاوه بر تحقیقات به خوبی مقام انسان در زمین را دگرگون کرد چنانکه فروید هم تنها مؤسس پسیکانالیز نبود بلکه تلقی از انسان و سلامت را دستخوش تردید و تغییر کرد پس این یک امر اتفاقی نبوده است که بقراط و جالینوس و حنین بن اسحق و محمد زکریای رازی و ابن سینا فیلسوف بوده اند یا با فلسفه آشنایی نزدیک داشته اند. در عصر جدید هم بیشا و کلود برنار و فروید و . . . با فلسفه تفنّن نکرده اند بلکه تعلّق خاطرشان به فلسفه به ارتباط و نسبتی باز می گردد که میان فلسفه و پزشکی وجود دارد. با این نسبت پنهان است که مسائل و مباحثی در نور و روشنایی قرار می گیرد و مسائل دیگر از نظر می افتد. اکنون در سراسر روی تکنولوژی پزشکی و مطالعات آسیب شناسی از حیث صورت کم و بیش مشابه و یکسان است و اختلافها بیشتر اختلاف درجاتی و در شدّت و ضعف است. تفاوتی که کشورها در امر بهداشت و درمان و آموزش پزشکی و مخصوصاً در پزشکی دارند، تفاوتهای عرضی است و به شرایط خاص هر کشور باز می گردد. هر کشوری امکانهای مادّی و اخلاقی و انسانی خاصّ دارد؛ ترکیب جمعیت و وضع تغذیه و بیماریهای بومی و شرایط بهداشت و درمان و آموزش پزشکی در کشورها متفاوت است. برنامه بهداشت و سلامت و درمان و آموزش و پرورش و پژوهش باید با توجه به این اختلافها تدوین شود.

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی